Po co oglądać kino zaangażowane? "Milada" i "Gorejący krzew".

Kultura iDnes.cz

Bilans tygodnia: na HBO obejrzałam "Gorejący krzew" Agnieszki Holland za sprawą Oliviera. Na Netflixie "Miladę" Davida Mrnky. Oba dosyć podobne. Oba o walce za ideały, przekonania, wolność i demokrację. (Do tego doszedł oscarowy, amerykański film "Trzy billboardy za Ebbing, Missouri" również o walce za to, co ważne, zdecydowanie najlepszy z tych trzech, ale to tylko tak na marginesie.)

W stosunku do kina zaangażowanego widz ma wysokie oczekiwania. Liczy na intelektualną i emocjonalną ucztę, bo gdyby się chciał rozerwać, obejrzałby ponownie np. "Kosmo". Zarówno Jan Palach jak i Milada Horakova w zamyśle są gwarancją, że te oczekiwania zostaną spełnione. Przeciętny Polak wie z grubsza, kim był Jan Palach, zwłaszcza że niedawno zostało mu to przypomniane w kontekście Piotra Szczęsnego. Milada Horakova pozostaje zagadką dla większości. Dlatego oba te filmy są łakomym kąskiem, bo czeskie kino wciąż cieszy się w Polsce dużą estymą, a można się czegoś dowiedzieć o czeskiej historii współczesnej.

Agnieszka Holland opowiada o czasach, w których żyła. Studiowała w praskiej szkole filmowej FAMU, Palach mógł być jej kolegą, z którym chodziła na piwo. Scenariusz pisał dla odmiany 28-latek, absolwent tej samej szkoły. Dla nich historia, którą opowiadają, o samospaleniu się Jana Palacha w 1969 roku jest bardzo dobrze znana. Dlatego nie skupiają się na samym opowiadaniu, ale na tle. Nie dowiadujemy się szczegółów. Nie wiemy, co Palach robił wcześniej, czy działał w jakimś ruchu oporu, co spowodowało, że zdecydował się na taki desperacki krok. Czy prawdziwym powodem była dziewczyna, która z nim zerwała? Czy trudny kontakt z matką, której nie zostawił nawet listu, choć ich napisał kilka? Czy polityka była główną motywacją czy tylko dodatkiem do czynu? Gdzie był jego ojciec i czy odegrał jakaś rolę w jego dramacie.

Więcej o Janie Palachu możemy się dowiedzieć z Wikipedii niż z filmu.

źródło HBO

Że najpierw nie przyjęli go na wydział filozoficzny z powodu pochodzenia, że studiował przez jakiś czas we Francji, że jego czyn nie był aktem rozpaczy ale wściekłości.
Oglądając ten film w wieku 20-30 lat widzowie skupią się na pewno na samej sytuacji, bohaterstwie, poświęceniu. Ale widzowie w wieku Agnieszki Holland będą sobie zadawać pytanie, czy mamy prawo pozwalać, żeby inni przez nas cierpieli tak bardzo. Motyw matki Jana Palacha wysuwa się na pierwszy plan. Prosta kobieta z Vsetat  z gazety dowiaduje się, że jej młodszy syn się podpalił.

źródło HBO

Kiedy już upora się z ciosem, będzie walczyć do upadłego o jego dobre imię. I będzie ją strasznie bolało, że syn nawet nie napisał do niej listu, żeby się pożegnać. Że nawet tyle jej nie zostawił. Tak niewiele dla niego była warta. Albo może nie napisał, bo nie wiedział co jej powiedzieć, bo to by była najtrudniejsza rzecz w jego ofierze - tego się nie dowiemy.
Holland kładzie akcenty inaczej, niż można oczekiwać po tytule. To nie Honza Palach jest najważniejszy w tym filmie, ale kobiety, które będą za niego walczyć.
Matka, którą SB próbuje wykończyć i prawniczka Dagmar Buresova, która naraża swoje dwie córki i męża, żeby wziąć udział w procesie przeciwko komunistycznym oszczercom, chcącym ośmieszyć ofiarę Palacha. I jego była dziewczyna, która ze strachu powie w TV wszystko to, czego od niej się domaga SB.
U Holland słychać pytanie, czy nasze wybory mogą krzywdzić innych, czy nasze poświęcenie może boleć tych, którzy nas bardzo kochają aż tak bardzo.

Trochę inaczej to wygląda w "Miladzie". David Mrnka chciał zrobić laurkę dla kobiety, która poświęciła się dla ojczyzny dwa razy. Najpierw w walce z nazizmem, a potem z komunizmem. Pierwszy reżim przetrwała, drugi ją zabił.  Reżyser pracował nad filmem wiele lat. Dotarł do córki Milady, która przekazała mu materiały o matce. Niestety oprócz podręcznikowej historii widz nie dostaje nic więcej. Znowu na pierwszy plan wysuwa się poświęcenie. Ale pytanie jak na dwóch szalach wagi położyć ojczyznę i rodzinę zostaje zadane nieśmiało, w tle. Jakby reżyser bał się podważenia  patriotycznego wychowania w stylu Bóg-Honor-Ojczyzna. Jedyną osobą, która nie zgadza się z zachowaniem Milady jest jej siostra. Ale na jej zarzut, że naraziła rodzinę Milada odpowiada siostrze: "Gdybyśmy wszyscy stali z boku, do dziś bylibyśmy w III Rzeszy". I siostra za chwilę odpuszcza i przeprasza. A Milada angażuje się w politykę ponownie. I przez to jej córka wychowuję się z ciotką, a nie z matką.
I jest świadkiem tego, jaką cenę płaci matka za swoje przekonania.
Rośnie z niej wycofana dziewczynka, która niewiele mówi, jakby chciała zniknąć, wtopić się w tło. Albo ma barierę językową:)) albowiem jedna rzecz w tym filmie bardzo przeszkadza w oglądaniu, a mianowicie język. Można albo wybrać czeski dubbing, ale wtedy jest bardzo nienaturalnie, albo oglądać po angielsku z napisami, ale angielski akcent u czeskich aktorów strasznie męczy. W zasadzie nie wiadomo, co gorsze.

Prawdopodobnie oba te filmy znikną w niepamięci, bo nie są wybitne, nie są nawet dobre - a szkoda, bo wciąż aktualne jest pytanie, gdzie jest nasza granica walki o wolność. I co jesteśmy w stanie poświęcić dla rodziny- a co dla wolności. Bo w dzisiejszym świecie, choć jeszcze 10 lat temu to było nie do pomyślenia, znowu stają się niepokojąco aktualne...

Grand Press Foto 2018. Adam Lach